RCQT ศูนย์วิจัยเทคโนโลยีควอนตัม · มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

เครื่องวัด › เครื่องวัดสนามแม่เหล็กเชิงอะตอม

เซนเซอร์หลัก

เครื่องวัดสนามแม่เหล็กเชิงอะตอม

เซนเซอร์รูบิเดียมแบบปั๊มด้วยแสง สำหรับบันทึกสนามแม่เหล็กของหัวใจและสมอง โดยไม่ต้องใช้ตัวนำยิ่งยวด ฮีเลียมเหลว หรือห้องกำบังขนาดใหญ่

โดยสรุป

การบันทึกสนามแม่เหล็กของหัวใจ (MCG) และสมอง (MEG) ต้องวัดสนามที่อ่อนกว่าสนามแม่เหล็กโลกหนึ่งล้านถึงหนึ่งพันล้านเท่า ปัจจุบันงานนี้ต้องใช้ระบบ SQUID ซึ่งเป็นตัวนำยิ่งยวดที่หล่อเย็นด้วยฮีเลียมเหลวและติดตั้งในห้องกำบัง และประเทศไทยยังไม่มีระบบนี้เลย เครื่องวัดสนามแม่เหล็กเชิงอะตอมทำงานเดียวกันได้ด้วยเลเซอร์เพียงไม่กี่ตัวกับเซลล์ไอรูบิเดียมขนาดเล็กที่ให้ความร้อน

งานเครื่องวัดสนามแม่เหล็กของ RCQT นำโดย ผศ. ดร. Sumet Sakulsermsuk เริ่มจากข้อเสนอโครงการด้านความมั่นคงและการแพทย์ในปี 2016–2018 ต่อด้วยทุนจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) เพื่อวัดสนามแม่เหล็กในสภาพแวดล้อมจริง (2022–2024) และล่าสุดคือแนวคิดปี 2026 สำหรับเซนเซอร์ลำแสงเดียวที่เส้น Rb D1 (795 nm)

เลื่อนดูแอนิเมชัน ↓

ความคืบหน้า

หลักการ
การปั๊มด้วยแสงและการหมุนควงของสปินในไอรูบิเดียม ใช้โหมด SERF เพื่อให้ได้ความไวสูงสุด
เป้าหมายต้นแบบ
ระดับ pT/√Hz ในฉากกำบังมิวเมทัลสองชั้น (CMU Summit 2025)
แนวคิดปี 2026
ลำแสงเดียว เส้น Rb D1 ที่ 795 nm ฉากกำบังสี่ชั้น TRL 3
การใช้งาน
MCG, MEG, MRI สนามต่ำมาก และการตรวจวัดสนามแม่เหล็กด้านความมั่นคง

เพื่อให้เห็นภาพ สนามแม่เหล็กของหัวใจมีขนาดหลายสิบพิโคเทสลา ของสมองมีขนาดหลายสิบถึงหลายร้อยเฟมโตเทสลา ส่วนเครื่องวัด SERF ในห้องวิจัยมีความไวต่ำกว่า 1 fT/√Hz

แอนิเมชัน · 10 ตอน

เครื่องวัดสนามแม่เหล็กเชิงอะตอมมองเห็นหัวใจและสมองได้อย่างไร

แอนิเมชันของ RCQT พร้อมคำบรรยายภาษาอังกฤษ ไทย และจีน

เลื่อนหน้าจอเพื่อดูแอนิเมชันทีละช่วง หรือกด “เล่น” · 10 ตอน · 400 ภาพ ดาวน์โหลดเป็นวิดีโอ (MP4, 27 วินาที, 2.8 MB) บทสรุปผู้บริหาร (2022, PDF)

ตอนที่ 1 / 10

สัญญาณแม่เหล็กจากหัวใจและสมอง

หัวใจและสมองสร้างสนามแม่เหล็กขนาดเล็กมาก ราวหลายสิบพิโคเทสลาจากหัวใจ (MCG) และหลายสิบถึงหลายร้อยเฟมโตเทสลาจากสมอง (MEG) ซึ่งอ่อนกว่าสนามแม่เหล็กโลกหนึ่งล้านถึงหนึ่งพันล้านเท่า ปัจจุบันวัดด้วยเครื่อง SQUID ซึ่งมีผู้ผลิตเพียงไม่กี่ราย มีใช้งานราว 300 เครื่องทั่วโลก ราคาเครื่องละ 2–3 ล้านยูโร บวกค่าฮีเลียมอีกราว 90,000 ยูโรต่อปี และประเทศไทยยังไม่มีเครื่องให้บริการ

อ่านคำบรรยายทั้งหมด (ภาษาไทย)
  1. สัญญาณแม่เหล็กจากหัวใจและสมอง — หัวใจและสมองสร้างสนามแม่เหล็กขนาดเล็กมาก ราวหลายสิบพิโคเทสลาจากหัวใจ (MCG) และหลายสิบถึงหลายร้อยเฟมโตเทสลาจากสมอง (MEG) ซึ่งอ่อนกว่าสนามแม่เหล็กโลกหนึ่งล้านถึงหนึ่งพันล้านเท่า ปัจจุบันวัดด้วยเครื่อง SQUID ซึ่งมีผู้ผลิตเพียงไม่กี่ราย มีใช้งานราว 300 เครื่องทั่วโลก ราคาเครื่องละ 2–3 ล้านยูโร บวกค่าฮีเลียมอีกราว 90,000 ยูโรต่อปี และประเทศไทยยังไม่มีเครื่องให้บริการ
  2. ทำไม SQUID จึงใช้งานได้ยาก — หัววัด SQUID เป็นตัวนำยิ่งยวด ต้องรักษาอุณหภูมิไว้ราว 4 เคลวินด้วยฮีเลียมเหลว และต้องใช้งานในห้องกันสนามแม่เหล็ก จึงมีได้เพียงในโรงพยาบาลขนาดใหญ่ไม่กี่แห่ง ช่วงนี้ของแอนิเมชันแสดงห้องทำความเย็นด้วยเลเซอร์ของศูนย์ ซึ่งเป็นแพลตฟอร์มอะตอมเย็นที่ใช้ศึกษาการวัดสนามแม่เหล็กด้วยอะตอมเย็นด้วย ส่วนหัววัดแบบพกพาที่จะกล่าวถึงต่อไปไม่ต้องใช้การทำความเย็นด้วยเลเซอร์ แต่ใช้หลอดไอรูบิเดียมที่ให้ความร้อน
  3. ทางเลือกใหม่: อะตอมที่ถูกปั๊มด้วยแสง — เครื่องวัดสนามแม่เหล็กเชิงอะตอมใช้อะตอมโลหะแอลคาไลที่สปินถูกจัดเรียงด้วยแสงเลเซอร์ (การปั๊มด้วยแสง) แทนตัวนำยิ่งยวด ใช้เพียงเลเซอร์ไม่กี่ตัวและหลอดไอขนาดเล็ก ไม่ต้องใช้ระบบความเย็นยิ่งยวด ในโหมด SERF (spin-exchange relaxation-free) เครื่องวัดในห้องวิจัยทำความไวได้ต่ำกว่า 1 fT/√Hz เทียบเท่าหรือดีกว่า SQUID
  4. หัววัดแบบพกพาและเกรดิโอมิเตอร์ — หัววัดขนาดเล็กวางชิดร่างกายได้ และต่อเป็นคู่เพื่อทำหน้าที่เป็นเกรดิโอมิเตอร์ ซึ่งหักล้างสัญญาณรบกวนจากแหล่งที่อยู่ไกลออกไป ทำให้วัดสัญญาณหัวใจ (MCG) ได้โดยใช้การกันสนามแม่เหล็กน้อยลงหรือไม่ต้องใช้เลย ส่วนสัญญาณสมอง (MEG) อ่อนกว่าราวหนึ่งร้อยเท่า ปัจจุบันยังต้องใช้ห้องกันสนามแม่เหล็กหรือระบบหักล้างสนามแบบแอคทีฟ
  5. ภายในหัววัด — ภายในหัววัดมีหลอดแก้วบรรจุไอรูบิเดียม ลำแสงปั๊ม (pump beam) ทำให้สปินของอะตอมเรียงตัว สนามแม่เหล็กทำให้สปินหมุนควง และลำแสงตรวจวัด (probe beam) อ่านการหมุนควงนั้น ขนาดของสนามแม่เหล็กคำนวณได้จากความเร็วในการหมุนของสปิน
  6. เป้าหมาย: ระบบพกพาแบบหลายช่องสัญญาณ — เป้าหมายของศูนย์คือเครื่องตรวจวัดสนามแม่เหล็กเชิงอะตอมแบบพกพาสำหรับ MCG และ MEG โดยใช้หัววัดหลายตัวทำงานร่วมกัน เพื่อทำแผนที่สนามแม่เหล็กทั่วทั้งหัวใจหรือศีรษะ ต้นแบบแรกมีเป้าหมายความไวระดับ pT/√Hz ภายในเกราะกันสนามแม่เหล็กมิวเมทัลสองชั้น (สถานะที่รายงานในงาน CMU Summit ปี 2025)
  7. ประโยชน์ทางการแพทย์ — MCG และ MEG ให้ข้อมูลเพิ่มเติมที่การวัดคลื่นไฟฟ้าอาจตรวจไม่พบ สำหรับหัวใจ ได้แก่ โรคหัวใจขาดเลือด โรคหัวใจจากความดันโลหิตสูง โรคกล้ามเนื้อหัวใจ และภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ สำหรับสมอง ได้แก่ โรคลมชัก การบาดเจ็บทางสมอง เนื้องอกในสมอง และโรคทางจิตเวช
  8. ผลกระทบต่อสังคม — หัววัดที่เล็กลงและราคาถูกลงจะช่วยให้การตรวจคลื่นแม่เหล็กหัวใจและสมองเข้าถึงโรงพยาบาลในต่างจังหวัดและชนบทได้ เช่น ระบบขนาดกะทัดรัดที่ติดตั้งในรถตู้ ช่วยให้การวินิจฉัยแม่นยำขึ้นและประชาชนเข้าถึงการรักษาได้มากขึ้น
  9. ก้าวต่อไป: MEG ร่วมกับ MRI และ MRI สนามต่ำมาก — MEG ที่ใช้เครื่องวัดสนามแม่เหล็กเชิงอะตอมใช้ร่วมกับ MRI หรือ fMRI ได้ เพื่อระบุตำแหน่งทางกายวิภาคอย่างแม่นยำ หัววัดชนิดเดียวกันยังพัฒนาต่อไปใช้กับการสร้างภาพด้วยเรโซแนนซ์แม่เหล็กในสนามต่ำมาก (ULF-MRI) ได้
  10. ร่วมงานกับเรา — เรากำลังมองหาพันธมิตรด้านการแพทย์ อุตสาหกรรม และการลงทุน ติดต่อ ผศ. ดร. วรานนท์ อนุกูล ผู้ประสานงานศูนย์ (waranont.a@cmu.ac.th) หรือหัวหน้างานวิจัยด้านเครื่องวัดสนามแม่เหล็ก ผศ. ดร. Sumet Sakulsermsuk (sumet.s@cmu.ac.th)
Read the full narration (English)
  1. Magnetic signals from the heart and brain. The heart and brain produce tiny magnetic fields: tens of picotesla from the heart (magnetocardiography, MCG) and tens to hundreds of femtotesla from the brain (magnetoencephalography, MEG) — a million to a billion times weaker than Earth's field. They are measured today with SQUID systems: only a few companies make them, about 300 are in use worldwide, each costs €2–3 million plus around €90,000 a year for helium, and Thailand has none.
  2. Why SQUIDs are hard to deploy. SQUID sensors are superconducting: they must be held near 4 K with liquid helium and operated inside a magnetically shielded room, which confines them to a few large hospitals. Here the animation passes through RCQT's laser-cooling chamber — the lab's cold-atom platform, where cold-atom magnetometry is also studied. The portable sensor described next needs no laser cooling: it uses a heated rubidium vapour cell.
  3. The alternative: optically pumped atoms. An atomic magnetometer replaces the superconductor with alkali atoms whose spins are lined up by laser light — optical pumping. It needs a few lasers and a small vapour cell, and no cryogenics. In the spin-exchange-relaxation-free (SERF) regime, research magnetometers have reached sensitivities below 1 fT/√Hz, matching or beating SQUIDs.
  4. Portable sensors and gradiometers. Small sensor heads can sit close to the body and be wired in pairs as gradiometers, which cancel distant magnetic noise. That brings heart (MCG) measurements within reach with little or no shielding. Brain (MEG) signals are about a hundred times weaker and today still need a shielded room or active field cancellation.
  5. Inside the sensor head. Inside each head is a glass cell of rubidium vapour. A pump beam lines up the atomic spins, the magnetic field makes them precess, and a probe beam reads the precession. The size of the field follows from how fast the spins turn.
  6. The goal: a portable multichannel system. RCQT's goal is a portable atomic magnetometer for MCG and MEG, with many sensors working together to map the field over the whole heart or head. The first prototype targets pT/√Hz-level sensitivity inside a two-layer mu-metal shield (status reported at the CMU Summit, 2025).
  7. Clinical value. MCG and MEG add information that electrical recordings can miss. In the heart: ischaemic heart disease, hypertensive heart disease, cardiomyopathy and arrhythmia. In the brain: epilepsy, traumatic brain injury, brain tumours and psychiatric disorders.
  8. Impact. Smaller, cheaper sensors could take heart and brain magnetometry to provincial and rural hospitals — for example as a compact system carried in a van — giving more accurate diagnosis and wider access to care.
  9. Next: MEG with MRI, and ultra-low-field MRI. Atomic-magnetometer MEG can be combined with MRI or fMRI for precise anatomical registration. The same sensors can be developed for ultra-low-field magnetic resonance imaging (ULF-MRI).
  10. Work with us. We are looking for clinical, industrial and investment partners. Contact the RCQT coordinator, Asst. Prof. Dr. Waranont Anukool (waranont.a@cmu.ac.th), or the magnetometry lead, Asst. Prof. Dr. Sumet Sakulsermsuk (sumet.s@cmu.ac.th).
阅读完整解说(中文)
  1. 来自心脏和大脑的磁信号 — 心脏和大脑会产生极其微弱的磁场:心脏为数十皮特斯拉(心磁图,MCG),大脑为数十至数百飞特斯拉(脑磁图,MEG)——比地磁场弱一百万到十亿倍。目前这类测量依靠 SQUID 系统:只有少数公司生产,全球约有 300 台在用,每台售价 200–300 万欧元,另需每年约 9 万欧元的液氦费用,而泰国一台也没有。
  2. SQUID 为何难以普及 — SQUID 传感器是超导器件:必须用液氦保持在 4 K 左右,并在磁屏蔽室中工作,因此只能用于少数大型医院。此处动画经过 RCQT 的激光冷却真空腔——这是实验室的冷原子平台,冷原子磁力测量也在这里研究。下面介绍的便携式传感器不需要激光冷却,它使用的是加热的铷蒸气室。
  3. 另一种方案:光泵浦原子 — 原子磁力仪用碱金属原子取代超导体,这些原子的自旋由激光排列整齐——即光泵浦。它只需要几台激光器和一个小蒸气室,无需低温制冷。在无自旋交换弛豫(SERF)区域,科研用磁力仪的灵敏度已低于 1 fT/√Hz,达到甚至超过 SQUID。
  4. 便携传感器与梯度计 — 小型传感头可以贴近人体放置,并成对连接成梯度计,以抵消远处的磁噪声。这使心磁(MCG)测量在很少屏蔽甚至无屏蔽的条件下成为可能。脑磁(MEG)信号约弱一百倍,目前仍需要屏蔽室或主动磁场补偿。
  5. 传感头内部 — 每个传感头内有一个装有铷蒸气的玻璃室。泵浦光使原子自旋排列整齐,磁场使自旋进动,探测光读出进动。由自旋转动的快慢即可得到磁场的大小。
  6. 目标:便携式多通道系统 — RCQT 的目标是研制用于 MCG 和 MEG 的便携式原子磁力仪,由许多传感器协同工作,绘制整个心脏或头部的磁场分布。第一台样机的目标是在双层坡莫合金屏蔽内达到 pT/√Hz 量级的灵敏度(2025 年清迈大学峰会报告的进展)。
  7. 临床价值 — MCG 和 MEG 能提供电信号记录可能遗漏的信息。心脏方面:缺血性心脏病、高血压性心脏病、心肌病和心律失常。大脑方面:癫痫、创伤性脑损伤、脑肿瘤和精神疾病。
  8. 影响 — 更小、更便宜的传感器可以把心脏和大脑磁测量带到府级和乡村医院——例如装在一辆面包车上的紧凑系统——让诊断更准确,让更多人获得医疗服务。
  9. 下一步:MEG 结合 MRI,以及超低场 MRI — 原子磁力仪 MEG 可与 MRI 或 fMRI 结合,实现精确的解剖定位。同样的传感器还可发展用于超低场磁共振成像(ULF-MRI)。
  10. 与我们合作 — 我们正在寻找临床、产业和投资合作伙伴。请联系 RCQT 协调人 Waranont Anukool 助理教授(waranont.a@cmu.ac.th),或磁力测量负责人 Sumet Sakulsermsuk 助理教授(sumet.s@cmu.ac.th)。

อ่านหลักฟิสิกส์เพิ่มเติม

Atom-Based Quantum Sensing and Metrology ภาคที่ V ได้แก่ บทที่ 18 Optical Pumping and Spin Precession in Hot Vapors บทที่ 19 The SERF Magnetometer and the Spin-Projection Limit และบทที่ 20 Magnetometer Engineering

ร่วมงานกับเรา

เรากำลังมองหาพันธมิตรด้านการแพทย์ อุตสาหกรรม และการลงทุน sumet.s@cmu.ac.th · waranont.a@cmu.ac.th