RCQT ศูนย์วิจัยเทคโนโลยีควอนตัม · มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ความมั่นคง › นาฬิกาควอนตัม

ความมั่นคง

นาฬิกาควอนตัม

ระบบอุปกรณ์ทางการทหารของไทยทั้งหมดพึ่งพาระบบนำทางเพียงระบบเดียว คือ GPS บริการสำคัญทุกอย่าง ไม่ว่าจะเป็นการช่วยเหลือฉุกเฉิน ระบบไฟฟ้า การนำทางยานพาหนะ และการควบคุมการจราจรทางอากาศ จะหยุดชะงักทั้งหมดหากเกิดความขัดแย้งจนระบบ GPS ถูกปิด การพัฒนานาฬิกาควอนตัม (quantum clock) ขึ้นเองจะทำให้เรามีมาตรฐานเวลาที่แม่นยำและพึ่งตนเองได้ กองทัพจะมีระบบสื่อสารและระบบระบุตำแหน่งที่เป็นอิสระ และยังช่วยลดการพึ่งพาผู้ให้บริการรายเดียวในระดับนานาชาติด้วย

ผลิตภัณฑ์อิเล็กทรอนิกส์

มาตรฐานความถี่รูบิเดียม

การเปลี่ยนสถานะพื้นระดับไฮเปอร์ไฟน์ (hyperfine ground-state transition) ของอะตอมรูบิเดียมที่ความถี่ 6.834682610904324 GHz ถูกนำมาใช้สร้างมาตรฐานความถี่ 10 MHz โมดูลขนาดจิ๋วนี้หนักน้อยกว่าไฟแช็ก และราคาไม่ถึงชิ้นละ 1,500 บาทรวมค่าขนส่ง!

เทคโนโลยีควอนตัม
แสงที่ออกจากหลอดดิสชาร์จรูบิเดียมจะผ่านตัวกรองที่ยอมให้เฉพาะแสงสำหรับกระตุ้นรูบิเดียม-85 ผ่านไป แสงนี้จะปั๊มอะตอมรูบิเดียมในเซลล์แก้วขึ้นไปยังสถานะพื้นระดับไฮเปอร์ไฟน์ที่สูงกว่า สัญญาณที่เครื่องตรวจจับแสงด้านหลังเซลล์วัดได้จึงมีค่าต่ำ แต่เมื่อปรับไมโครเวฟให้ตรงกับความถี่เรโซแนนซ์ของการเปลี่ยนสถานะพื้นระดับไฮเปอร์ไฟน์ที่ 6.834682610904324 GHz ความเข้มแสงที่วัดได้จะเพิ่มขึ้นจนสูงสุด จากนั้นจึงหารสัญญาณไมโครเวฟลงเหลือ 10 MHz เพื่อใช้เป็นมาตรฐานความถี่
ผลกระทบโดยตรงต่อสังคม
การใช้งานฝูงโดรน (drone swarm) การระบุตำแหน่งอุปกรณ์เคลื่อนที่ การจัดการแบตเตอรี่ขนาดเล็ก และการระบุตำแหน่งสำหรับการยิงปืนใหญ่
การใช้ประโยชน์อื่น ๆ
เกษตรกรรมความแม่นยำสูงและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์แบบพกพาอื่น ๆ
เทคโนโลยีควอนตัมทางเลือก
—
ระบบสนับสนุน
—
ภาพที่ 20 นาฬิกาอะตอมขนาดจิ๋ว
ภาพที่ 20 นาฬิกาอะตอมขนาดจิ๋ว แหล่งอ้างอิง: “A Next-Generation, Miniaturized Rb Atomic Clock Reference for Mobile, GNSS-Denied Environments” นำเสนอในงาน ION ITM 2020, the International Technical Meeting of The Institute of Navigation ที่ San Diego, California ระหว่างวันที่ 21–24 มกราคม 2020

การประยุกต์ใช้ด้านการป้องกันและความปลอดภัย

นาฬิกาควอนตัมลอจิก / อะตอม / แลตทิซเชิงแสง

ในช่วงห้าปีที่ผ่านมา ความไม่แน่นอนของนาฬิกาอะตอมลดลงจาก 9.46×10⁻¹⁴ (นาฬิกาซีเซียม) เหลือ 2.11 × 10⁻¹⁹ (นาฬิกาแลตทิซเชิงแสงสตรอนเชียมแบบแก๊สควอนตัมสามมิติ) เทียบได้กับความคลาดเคลื่อนเพียงราว 0.1 วินาทีตลอดอายุของเอกภพ (15 พันล้านปี) ความแม่นยำของเวลาระดับนี้ทำให้ระบบนำทางด้วย GPS แม่นยำได้ละเอียดกว่ามิลลิเมตร และยังทำให้ตรวจจับการเคลื่อนที่ของวัตถุขนาดเล็กได้ด้วย!

เทคโนโลยีควอนตัม
นาฬิกาควอนตัมแบ่งได้ดังนี้ 1) นาฬิกาอะตอม ใช้ไอออนหรืออะตอมเป็นกลาง 2) นาฬิกาไอออน ใช้ไอออน 3) นาฬิกาน้ำพุอะตอม ใช้อะตอมเป็นกลาง (ต้องป้องกันการแผ่รังสีของวัตถุดำ) 4) นาฬิกาควอนตัมลอจิก ใช้ไอออนของอะตอม 2 ชนิด เช่น ไอออนอะลูมิเนียมคู่กับไอออนแมกนีเซียม (อาศัยการประมวลผลเชิงตรรกะแบบคอมพิวเตอร์ควอนตัม) 5) นาฬิกาแลตทิซ ใช้ไอออนในหนึ่งมิติ หรืออะตอมเป็นกลางในหนึ่งถึงสามมิติ 6) นาฬิกาอะตอมเชิงแสง ใช้ไอออนหรืออะตอมเป็นกลาง

ที่ RCQT มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เราทำความเย็นด้วยเลเซอร์และกักอะตอมเป็นกลางเดี่ยวไว้ในแลตทิซเชิงแสงที่ความยาวคลื่นพิเศษ (magic wavelength) เมื่อปรับความถี่เลเซอร์ให้ตรงกับเรโซแนนซ์ของการเปลี่ยนสถานะที่มีความกว้างเส้นสเปกตรัมแคบมาก ก็จะวัด แบ่ง และส่งต่อความถี่นาฬิกาลงมายังย่านไมโครเวฟได้อย่างแม่นยำโดยใช้หวีความถี่เฟมโตวินาที

ผลกระทบโดยตรงต่อสังคม
ระบบ GPS
การใช้ประโยชน์อื่น ๆ
ทุกระบบที่ต้องการการซิงโครไนซ์เวลาความแม่นยำสูง
เทคโนโลยีควอนตัมทางเลือก
—
ระบบสนับสนุน
เลเซอร์แบบล็อกโหมดที่อ้างอิงตัวเอง (หวีความถี่เฟมโตวินาที) และเมเซอร์
ภาพที่ 21 นาฬิกาแลตทิซเชิงแสงแบบอะตอมเป็นกลางที่เคลื่อนย้ายได้
ภาพที่ 21 นาฬิกาแลตทิซเชิงแสงแบบอะตอมเป็นกลางที่เคลื่อนย้ายได้ แหล่งอ้างอิง: https://www.ptb.de/cms/en/ptb/fachabteilungen/abt4/fb-43/ag-432.html

← เข็มทิศควอนตัมการประยุกต์ใช้ทั้งหมดเครื่องแอนนีลควอนตัม →