RCQT ศูนย์วิจัยเทคโนโลยีควอนตัม · มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ความมั่นคง › การถ่ายภาพที่เสริมความคมชัดด้วยควอนตัม

ความมั่นคง

การถ่ายภาพที่เสริมความคมชัดด้วยควอนตัม

การถ่ายภาพเชิงควอนตัม (quantum imaging) ใช้สหสัมพันธ์ทางควอนตัม (quantum correlations) สร้างเทคนิคถ่ายภาพแบบใหม่ เช่น การถ่ายภาพแบบไม่มีอันตรกิริยา (interaction-free imaging) ซึ่งถ่ายภาพได้โดยวัตถุไม่ต้องดูดกลืนโฟตอน การถ่ายภาพนอกแนวสายตา (non-line-of-sight, NLOS) ซึ่งสร้างภาพของสิ่งที่ถูกบดบังได้ และการถ่ายภาพหลายมิติ การถ่ายภาพเชิงควอนตัมยังให้ภาพที่ละเอียดกว่าเทคโนโลยีปัจจุบัน ซึ่งยังติดข้อจำกัดด้านความยาวคลื่น ระดับเวลา (time scale) และระดับความยาว (length scale) ตัวอย่างเทคโนโลยีในกลุ่มนี้ ได้แก่ การถ่ายภาพที่สัญญาณรบกวนต่ำกว่า shot noise (sub-shot-noise imaging) ลิโทกราฟีควอนตัม (quantum lithography) และกล้องจุลทรรศน์ควอนตัม (quantum microscopy) การถ่ายภาพเชิงควอนตัมใช้ได้หลากหลาย ทั้งด้านการแพทย์ การทหาร และการจัดเก็บข้อมูลเข้ารหัสเพื่อความปลอดภัย และกำลังเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญทางเทคโนโลยีที่เข้ามามีบทบาทในภาคอุตสาหกรรม

การประยุกต์ทางการแพทย์

กล้องจุลทรรศน์ควอนตัม

กล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสงขาดไม่ได้ในงานเทคโนโลยีชีวภาพและการแพทย์ แต่มีข้อจำกัดสำคัญคือสัญญาณรบกวนแบบ shot noise และถ้าต้องการภาพที่คมขึ้นก็ต้องเพิ่มความเข้มแสง ซึ่งอาจทำให้ตัวอย่างทางชีวภาพเสียหาย กล้องจุลทรรศน์ควอนตัมใช้ประโยชน์จากโฟตอนพัวพัน (entangled photons) เครื่องตรวจจับแสงความไวสูง และการเรียนรู้ของเครื่อง (machine learning) จึงสร้างภาพโครงสร้างทางชีวภาพได้ดีกว่ากล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสงทั่วไป การใช้งานสำคัญครอบคลุมตั้งแต่การศึกษาการจัดระเบียบและแรงที่กระทำต่อกันขององค์ประกอบย่อยทางชีวภาพ หน้าที่ต่าง ๆ ในระดับเซลล์ การสำรวจเซลล์และเนื้อเยื่อที่มีชีวิต ไปจนถึงการควบคุมเซลล์ประสาทและเครือข่ายประสาทด้วยแสงด้วยเทคนิคออปโตเจเนติกส์ (optogenetics) แผนวิจัยและพัฒนาของเรามุ่งสร้างประโยชน์ทางคลินิก โดยเน้นตลาดการวินิจฉัยทางการแพทย์เป็นหลัก

เทคโนโลยีควอนตัม
ความพัวพันทางควอนตัมเป็นปรากฏการณ์ที่ไม่มีในฟิสิกส์แบบดั้งเดิม เมื่อกระทำกับอนุภาคหนึ่ง ไม่ว่าจะวัดหรือรบกวนสถานะ ก็จะส่งผลต่ออีกอนุภาคหนึ่งที่พัวพันกันอยู่ทันที ไม่ว่าทั้งสองจะอยู่ห่างกันเพียงใด หลักการนี้เป็นพื้นฐานของแหล่งกำเนิดคู่โฟตอนพัวพันความสว่างสูง (entangled-photon source) ซึ่งสร้างได้ด้วยพัลส์เลเซอร์ที่สั้นมาก (ultra-short laser pulse) แล้วส่งโฟตอนไปยังตัวรับอย่างเป็นระเบียบ เทคนิคนี้ลดสัญญาณรบกวนและให้ภาพที่คมชัดขึ้น
ผลกระทบโดยตรงต่อสังคม
ภาพที่ละเอียดขึ้น ครอบคลุมย่านความถี่กว้าง และตัดสัญญาณรบกวนของกล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสงได้
การใช้ประโยชน์อื่น ๆ
ต่อยอดไปสู่การระบุตำแหน่งทั่วโลก เรดาร์ การนำทาง และการวัดดัชนีหักเหของฟิล์มบางเชิงควอนตัม
เทคโนโลยีควอนตัมทางเลือก
การถ่ายภาพแบบไอออไนเซชันหลายโฟตอนด้วยแผ่นแสง (light-sheet) การถ่ายภาพความละเอียดสูงยิ่ง (super-resolution) และกล้องจุลทรรศน์ความเร็วสูง
ระบบสนับสนุน
แหล่งกำเนิดโฟตอนพัวพันความสว่างสูง
ภาพที่ 27 ภาพกราฟิกแสดงคู่โฟตอนพัวพันที่ผ่านตัวอย่างทางชีวภาพแบบสองมิติ
ภาพที่ 27 ภาพกราฟิกแสดงคู่โฟตอนพัวพันที่ผ่านตัวอย่างทางชีวภาพแบบสองมิติ อ้างอิง: Nature volume 594, pages201–206 (2021)

การประยุกต์ใช้ด้านความมั่นคงและการป้องกันประเทศ

เรดาร์และไลดาร์ควอนตัม

เรดาร์ยุคถัดไปต้องพัฒนาสองเรื่องสำคัญ 1) ต้องแยกสัญญาณที่สนใจออกจากสัญญาณรบกวนพื้นหลังได้ละเอียด เพราะวัตถุที่พยายามหลบเรดาร์มักให้สัญญาณกลมกลืนไปกับสัญญาณรบกวน และ 2) ตัวเรดาร์เองต้องถูกตรวจจับได้ยาก เพื่อไม่ให้ถูกโจมตีด้วยสัญญาณรบกวนที่ส่งมาโดยเฉพาะ เรดาร์ควอนตัมตรวจจับแสงได้ละเอียดถึงระดับโฟตอนเดียว ข้าศึกจึงตรวจจับเรดาร์ได้ยากขึ้น ด้วยเทคนิคการส่องสว่างเชิงควอนตัม (quantum illumination) ซึ่งอาศัยกลุ่มโฟตอนที่พัวพันกัน (entangled) เรดาร์ที่ตรวจจับได้ยากแต่ระบุอากาศยานหรือยานพาหนะได้ละเอียดจึงเป็นไปได้มากขึ้น

เทคโนโลยีควอนตัม
ในการส่องสว่างเชิงควอนตัม โฟตอนสัญญาณจะพัวพันกับโฟตอนอีกตัวหนึ่งที่เก็บไว้ที่สถานี โฟตอนสัญญาณถูกส่งออกไปสำรวจพื้นที่เป้าหมายซึ่งสัญญาณกลมกลืนกับสัญญาณรบกวนพื้นหลัง จากนั้นจึงนำโฟตอนทั้งสองมาวัดร่วมกัน** โดยใช้หลักสหสัมพันธ์เชิงเวลาจากการนับแบบบังเอิญ (time-correlation using coincidence counting) เพื่อตรวจว่าโฟตอนที่กลับมาจากพื้นที่เป้าหมายเป็นโฟตอนที่สะท้อนกลับจากที่สถานีส่งออกไป หรือเป็นเพียงโฟตอนจากสัญญาณรบกวนพื้นหลัง แหล่งกำเนิดโฟตอนพัวพัน* ความสว่างสูงและประสิทธิภาพสูงที่ระบบนี้ต้องใช้ ถูกสร้างสำเร็จแล้วและพร้อมผลิตในจำนวนมากขึ้น

*คู่โฟตอนพัวพันหลายสิบล้านคู่ สร้างได้จากเลเซอร์กำลังเพียงระดับไมโครวัตต์ (Phys. Rev. Lett. 125, 263602 (2020))

**การวัดร่วมเชิงควอนตัม (joint quantum measurement, JQM) หมายถึงการวัดครั้งเดียวกับอนุภาคหนึ่งแล้วได้ค่าออกมาสองค่า หรืออีกนัยหนึ่ง คือการวัดด้วยตัวดำเนินการสองตัวที่ไม่สลับที่กัน (non-commuting) ซึ่งต้องมีการแจกแจงความน่าจะเป็นร่วมที่ความแปรปรวนสูงกว่าการวัดทีละตัวแปรโดยไม่ใช้การวัดร่วม เมื่อเป็นไปตามเงื่อนไขนี้ การวัดร่วมเชิงควอนตัมจะใช้อธิบายโครงสร้างของระบบควอนตัมที่บ่งบอกสมบัติอย่างความพัวพันของคู่โฟตอนได้ ซึ่งเป็นกรณีที่สำคัญสำหรับเรดาร์ควอนตัม

ผลกระทบโดยตรงต่อสังคม
ตรวจจับอากาศยานหรือยานพาหนะในสภาพแวดล้อมที่มีสัญญาณรบกวนสูง
การใช้ประโยชน์อื่น ๆ
การควบคุมเกตตรรกะสำหรับการคำนวณควอนตัม อุปกรณ์สื่อสาร การผนวกเข้ากับอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ที่ใช้กันแพร่หลายอยู่แล้ว และการถ่ายภาพตัดขวางเชิงแสงแบบควอนตัม (quantum optical coherence tomography)
เทคโนโลยีควอนตัมทางเลือก
—
ระบบสนับสนุน
แหล่งกำเนิดโฟตอนพัวพันความสว่างสูงและประสิทธิภาพสูง
ภาพที่ 28 การส่องสว่างเชิงควอนตัมที่ความยาวคลื่นแสงที่ตามองเห็น สร้างโดย MIT ได้อัตราส่วนสัญญาณต่อสัญญาณรบกวนเพิ่มขึ้นร้อยละ 20 อ้างอิง
ภาพที่ 28 การส่องสว่างเชิงควอนตัมที่ความยาวคลื่นแสงที่ตามองเห็น สร้างโดย MIT ได้อัตราส่วนสัญญาณต่อสัญญาณรบกวนเพิ่มขึ้นร้อยละ 20 อ้างอิง https://www.sciencemag.org/news/2020/09/short-weird-life-and-potential-afterlife-quantum-radar

กล้องเพอริสโคปควอนตัม

กล้องเพอริสโคป (periscope) ใช้ปริซึมหรือกระจกหลายแผ่นรับและหักเหแสงจากวัตถุเข้ามายังกล้อง เพื่อให้มองเห็นภาพได้ โดยทั่วไปใช้ในเรือดำน้ำ และปัจจุบันก็ใช้ในกล้องโทรศัพท์มือถือด้วย แม้จะซูมภาพได้คมชัด แต่ในสถานการณ์เฉพาะที่สำคัญ เช่น ยานยนต์อัตโนมัติ สมรภูมิรบ หุ่นยนต์สอดแนม และภารกิจค้นหาและกู้ภัย เพอริสโคปจะมีปัญหาเมื่อแนวแสงถูกวัตถุบดบัง กล้องเพอริสโคปควอนตัมสร้างจากเทคโนโลยีโฟตอนเดี่ยว (single photon) ซึ่งมองเห็นวัตถุที่อยู่ด้านหลังสิ่งกีดขวางได้จากแสงสะท้อน โดยใช้การตรวจวัดเชิงพื้นที่และเวลาแบบไลดาร์ (Light Detection And Ranging, LiDAR) ซึ่งใช้แสงตรวจจับและวัดระยะทางของวัตถุ ร่วมกับการฉายแสงแบบมีโครงสร้าง (structured illumination) ตัวตรวจจับโฟตอนเดี่ยวที่ไวมากและถ่ายภาพได้เร็วถึงล้านล้านเฟรมต่อวินาที จะจับโฟตอนที่สะท้อนมาจากด้านหลังวัตถุได้ แม้วัตถุนั้นจะอยู่ห่างออกไปหลายร้อยเมตร ด้วยกล้องเพอริสโคปควอนตัม การมองเห็นวัตถุหลังกำแพงหรือมุมอับจึงทำได้จริง

เทคโนโลยีควอนตัม
ใช้การฉายแสงแบบมีโครงสร้างด้วยพัลส์เลเซอร์ (laser pulse) ทั้งการสแกนแบบแรสเตอร์ (raster scanning) ไปบนฉากกั้น หรือการเลื่อนอาร์เรย์ (array) กระจกของกล้องเพื่อสแกนพื้นผิวของผนังอีกฝั่งที่สะท้อนแสงกลับมา พัลส์เลเซอร์ที่กระทบผนังจะสะท้อนไปมารอบฉากกั้นจนถึงวัตถุที่ถูกบัง และมีโฟตอนเพียงส่วนน้อยที่สะท้อนกลับมายังตัวตรวจจับ เวลาบินไป-กลับ (time-of-flight, ToF) ของพัลส์เลเซอร์ใช้คำนวณหาตำแหน่งของวัตถุและสร้างภาพสามมิติได้ภายในเวลาเพียง 0.8 วินาที
ผลกระทบโดยตรงต่อสังคม
ยานยนต์ขับเคลื่อนอัตโนมัติ หุ่นยนต์อัตโนมัติ สมรภูมิรบ งานสอดแนม การมองเห็นของหุ่นยนต์ (robotic vision) ภาพทางการแพทย์ ดาราศาสตร์ (การสำรวจโครงสร้างภายในท่อลาวา (lava tubes) จากดาวเทียม) การสำรวจอวกาศ ภารกิจค้นหาและกู้ภัย และการอ่านหนังสือหรือแฟ้มที่ปิดอยู่
การใช้ประโยชน์อื่น ๆ
—
เทคโนโลยีควอนตัมทางเลือก
การแปลงกรวยแสง (light-cone transform) ด้วยกล้อง SPAD
ระบบสนับสนุน
ตัวตรวจจับโฟตอนเดี่ยวที่มีประสิทธิภาพเชิงควอนตัมสูง
ภาพที่ 29 (ซ้าย) ภาพโครงสร้างที่อยู่หลังกำแพง (ขวา) การมองเห็นรอบมุมอับใช้ได้ในสมรภูมิทั้งในและนอกเมือง
ภาพที่ 29 (ซ้าย) ภาพโครงสร้างที่อยู่หลังกำแพง (ขวา) การมองเห็นรอบมุมอับใช้ได้ในสมรภูมิทั้งในและนอกเมือง Ref: https://www.quantamagazine.org/the-new-science-of-seeing-around-corners-20180830/

← การคำนวณควอนตัมแบบโฟโตนิกส์การประยุกต์ใช้ทั้งหมดปัญญาประดิษฐ์ที่เสริมสมรรถนะด้วยควอนตัม →